Në kë pjesën e dytë të intervistës, dhënë kryeredaktorit të televizionit të Kosovës "Kohavision", ish-Presidenti i Shqipërisë, Ramiz Alia, flet mbi ndalimin e fesë në Shqipëri dhe ndikimi për këtë të Revolucionit Kulturor Kinez, eliminimin e Mehmet Shehut, Kadri Hazbiut dhe Feçorr Shehut, bisedat me Ismail Kadarenë për ndryshimet në vitin 1989-1990

- Në anën tjetër, në kohën e Kinës, përveç zhvillimit ekonomik, filloi të aplikohet edhe i ashtuquajturi "Revolucion kulturor". Edhe në Shqipëri, me modelin kinez, u ndaluan shumë nga shkrimtarët e njohur botërorë, filluan ato ndikimet në letërsi, artet e tjera dhe aspekte të tjera, u ndalua feja, që ishte më e rëndësishme...

Desha të them se në përgjithësi "revolucioni kulturor kinez" kishte të gjitha ato probleme që i thatë dhe juve. Ishte i ngurtë në një pikëpamje dhe ishte konservator etj. Për hir të së vërtetës, duhet të them që udhëheqja shqiptare nuk e ka mbështetur "Revolucionin kulturor", nuk e ka dashur "Revolucionin kulturor" kinez, d.m.th., nuk e ka mbështetur si të tillë, por ndikimi i "Revolucionit kulturor kinez", është ndier edhe në Shqipëri. Është ndier nëpërmes disa vendimeve të veçanta, të posaçme. Ju përmendët problemin e fesë. Problemi i fesë ishte një ndikim nga kinezët, por jo aq nga "Revolucioni kulturor kinez". Unë po ju them një gjë, që këtë luftë kundër fesë e filloi rinia.



- Ishte "Organizata Rinore e Durrësit"?

Po, "Organizata Rinore e Durrësit". Pra, erdhi për t`u botuar në shtyp një rezolutë e tyre kundër fesë. Unë, meqë merresha edhe e kisha shtypin në drejtimin tim, nuk e botova në shtyp, e ndala sepse nuk isha i bindur që duhej botuar, edhe vajta e ia thashë Enverit që "unë mendoj të mos e botoj" edhe ai ishte dakord. Pastaj u diskutua ky problem një çikë në plan më të gjerë dhe dolën disa argumente të tjera. Në veçanti më kujtohet doli argumenti i emancipimit të gruas dhe problemi që këto besëtytni fetare pengojnë emancipimin e gruas, e përgjithësisht në emancipimin e shoqërisë. Në atë kohë, ky problemi i emancipimit të gruas, barazisë dhe pjesëmarrjes në punë, shtrohej shumë në atë kohë. Dhe dominoi kjo ide, që, në fund të fundit, populli nuk është shumë besimtar në Shqipëri, nuk janë të lidhur shumë me fe. Në Byronë Politike u mor vendimi. Padyshim, duke e parë me syrin e sotshëm, kupton, ai ishte një hap i nxituar nga ana jonë. I nisur nga këto motive që thashë, jo nga "Revolucioni kulturor kinez", por më tepër nga këto motive të brendshme. Më vonë, siç e dini, fenë e rikthyem edhe një herë, sepse kishte njerëz që besojnë.



- Kjo, feja, ndikoi që më pas të persekutoheshin shumë priftërinj...

Sigurisht, është një ligj në fizikë: aksioni sjell kundërveprim. Edhe priftërinjtë, edhe hoxhallarët, e kanë kundërshtuar dhe kanë vepruar kundër rregullave. Natyrisht, ka pasur sipas ligjeve qëndrime herë të ashpra herë më pak të ashpra. Ka pasur të tilla momente edhe në fushën e letërsisë. Unë mendoj që në fushën e letërsisë nuk ka ndikuar shumë "Revolucioni kulturor kinez", sepse te neve nuk ka pasur frenim për të njohur Pikason apo të them tjetër poet e shkrimtarë, apo Ajnshtajnin e shkencëtarë të tjerë. Jo, absolutisht. Kurrë nuk ka pasur një tendencë të tillë. Te ne, në fushën e letërsisë ose të artit ka pasur më tepër prirje liberalizimi.



- Regjimi e shihte si rrezik liberalizimin?

Sigurisht, regjimi e shihte si rrezik, domethënë që liberalizmi ishte një e keqe për sistemin shoqëror të asaj kohe.



- Në të njëjtën kohë kishte dënime, persekutime, vrasje, të poetëve, shkrimtarëve etj.

Sigurisht. Kjo ka sjellë persekutime të disa njerëzve, të cilët në një mënyrë, ose tjetrën, kanë rënë në kontradiktë me ligjin, me kohën e shtetin.



- Mirëpo, pastaj kjo iu hakmor socializmit. Kishte kontra-efekt. Me këto u shemb. Nuk e kishit menduar?

Po, socializmi nuk e pësoi nga kjo, socializmi e pësoi nga rrethanat botërore. Ishte Lufta e Ftohtë, që dominoi skenën botërore, midis shoqërisë kapitaliste dhe socializmit. Kjo Luftë e Ftohtë, në fund të fundit, përfundoi me fitoren e kapitalizmit Perëndimor ndaj socializmit Lindor. Ajo përfundoi në vitin 1989 me përmbysjen e një vendi të Lindjes dhe me hapjen e rrugës të një rendi të ri të shoqërisë, të demokracisë pluraliste, të ekonomisë të tregut etj.



- Por, jo shumë kohë më parë, ju edhe i mbajtët disa gjyqe, disa largime dhe eliminime, duke filluar si ajo "Vetëvrasje" e Mehmet Shehut dhe pastaj etiketimi i tij si tradhtar dhe pastaj dy ministrat e tjerë të Brendshëm, Kadri Hazbiu dhe Feçor Shehu. Ata u sulmuan si bashkëpunëtorë të forcave të jashtme?

Po, tashti sa i përket luftës së brendshme, sa i përket luftës në gjirin e partisë, ky është një problem tjetër, që efektivisht ka ndodhur. Domethënë, çështja është se në parti ka një vijë politike. Kësaj vije politike, çdokush, çdo anëtar i partisë, aq më shumë udhëheqësit, janë të detyruar t`i qëndrojnë besnikë, ta zbatojnë atë, kjo është kudo. Edhe te neve na ka ndodhur që ndonjë udhëheqës p.sh., në rastin konkret meqë përmendët Mehmet Shehun, bëri një gabim, i cili ishte i dënueshëm për kohën.



- Fejesa e të birit më vajzën nga një familje "e papërshtatshme"...

Por, nuk ishte gabim i dënueshëm me vdekje, ishte i dënueshëm, edhe efektivisht udhëheqja e partisë e ka diskutuar këtë problem dhe i dha vërejtje si komunist. Njëkohësisht, Mehmeti u zgjodh anëtar i Byrosë, Kryeministër i shtetit. Por ai s`la të përfundojë procesi i diskutimit. Bëri vetëvrasje, sepse aty në atë mbledhje u propozua një vërejtje, një shënim karte e regjistrimit që ishte në atë kohë.



- Ai bëri vetëvrasje pikërisht në natën ndërmjet mbledhjes dhe vazhdimit të mbledhjes, ndërmjet 17-18 dhjetorit?

Ekzakt, vazhdimit të mbledhjes. Domethënë më 17-18 dhjetor, ai bëri vetëvrasjen. Pas kësaj, natyrisht, lindi pyetja: "Pse e vrau veten?". Kjo pyetje ishte e para dhe më kujtohet personalisht kur unë e mora vesh, mua më njoftoi oficeri që ka vrarë veten Mehmeti.



- Ju keni qenë i pari që jeni njoftuar?

Jo, i pari s`paskam qenë, sepse ai më tha që e kishte njoftuar edhe ministrin e Brendshëm, Feçorri e kishte lajmëruar Kadriun, kështu që njoftimi ishte bërë përpara andej, e pastaj më njoftoi mua. Dhe unë vajta tek Enveri, që ishte mëngjesi kur do venim në mbledhje, dhe i thashë kështu, kështu ka ndodhur, dhe e mbaj mend si sot, pyetja e parë që më bëri ishte: "Pse e bëri ky këtë?!". Domethënë edhe ai u habit. Nuk e priste një gjë të tillë dhe asnjë nga ne s`e prisnim, sepse në mbledhje përfundoi e tëra dhe, në fakt, të nesërmen do fliste vetë Mehmeti, do të thoshte ndonjë gjë rreth diskutimit dhe do të fliste edhe Enveri dhe s`kishte gjë. Kështu që, "pse e vrau veten?!", dhe me këtë lindën të tëra pikëpyetjet që u bënë.



- Ngjalli edhe te ju dyshime?

Vetvetiu filloi të ngjallen dyshime. Njeriu kërkon të dijë çfarë ka ndodhur. Në jetën e tij, Mehmeti ka pasur disa momente delikate.



- Si për shembull?

E para, ishte në vitin 1953. Kur në Bashkimin Sovjetik u dënua Berja, e kapi ajo paranojë. "Pse mua më shikon me sy të keq Enveri?!". Ishte njeri i dyshimtë. Dhe vajti e u thotë rusëve që "mua po më shohin me sy të keq dhe ju lutem me ndihmoni që të mos më shohin me sy të keq Enveri". Edhe ata ia thanë Enverit, kështu, kështu thotë Mehmeti. Enveri tha: "Çfarë?! Unë nuk shoh njeri me sy të keq". Dhe mbaroi kaq, edhe në fakt në atë kohë u bë Kryeministër. U emërua Kryeministër.



- Dhe pastaj kur bëri vetëvrasje të gjitha këto kthehen prapa?

Sillen në mendje. Kupton? Sillen në mendje njëra edhe tjetra. Prandaj prapë në vitin ‘64 erdhën letrat në ambasadën tonë në Vjenë, në të cilat tregohej se Mehmet Shehu ishte agjent i Intelligence Service.



- Nga një kosovar, keni thënë, që ishte dorëzuar ajo letër.

Jo, nuk dihet. Ai më duket ishte rus.



- Në njërën nga intervistat tuaja keni përmendur që ato vinin nga një marksist-leninist kosovar?

Jo, ai ka qenë i huaj që i ka dorëzuar dhe ato i ka parë në ‘64 Enveri me gjithë Hysni Kapon. I kanë parë këto dhe i kanë konsideruar si një provokacion që na bënin të tjerët, sepse ne ishim në luftë me sovjetikët dhe sovjetikët donin që të fusnin grindjet. Pra, na atakonin ne në mënyrë që të grindeshim dhe në fakt ata e bënë.



- Dhe përnjëherë u bënë të besueshme të gjitha ato që atëherë u panë me dyshime?

Kur pastaj thashë "ky vrau veten", lindi menjëherë dhe filluan dyshimet pse e bëri këtë "po pse?" "T`i shikojmë këto dokumente të vjetra". Unë s‘i kisha parë për vete kurrë më herët.



- Dhe pastaj?

Dhe pastaj Enveri bëri atë të famshmen, si u quajt ajo "Tablonë sinoptike", që foli për jetën e Mehmetit dhe vërejtjet për të, duke e konsideruar që ishte një agjent etj.



- Por nuk kishte prova të tjera të qëndrueshme për të konkluduar atë?

Tashti është e vështirë të thuash prova. Prova nuk ka të tjera, që të them unë a janë të vërteta ato dokumente.



- Ismail Kadare ka shkruar dhe ka botuar libra, ku thotë se ka pasur ndikim në ndryshimet që keni bërë. Ai përmend edhe letrën, bile, dhe në formën e librit të botuar "Letërkëmbim me Presidentin", duke akuzuar drejtpërdrejt njerëzit nga Ministria e Brendshme etj., që ju i dini, dhe pastaj ju ndërmorët vendime bazuar mbi ato letra?

Çështja është këtu. Unë mendoj që Kadareja, por jo vetëm Kadareja, kanë pasur mendime mbi zhvillimin e vendit për një çështje ose tjetër. Kanë bërë propozime. Kadareja ka pasur audiencë të plotë tek unë, në kuptimin që unë e kam trajtuar si një shok dhe mendoj që është një shkrimtar i talentuar i vendit tonë, edhe si të tillë unë e kam trajtuar me dashamirësi dhe nga kjo pikëpamje me mua ai bisedonte hapur. Ishte i guximshëm me mua për të thënë një fjalë qoftë edhe në atë plan, siç thotë ai në letrën e vet, që "ka folur për njërin apo për tjetrin njeri". Natyrisht, nuk është Kadareja që ka ndikuar tek mua për të marrë disa masa. Unë thashë nga jam nisur unë. Mund të kenë koinciduar këto edhe me ndonjë mendim që ka pasur Kadareja, nuk përjashtoj një gjë të tillë. Për sa i përket njerëzve të veçantë, çështja është këtu: Kadaresë i ishte rrënjosur në mendje që sigurimi i shtetit e ndjek, që sigurimi i shtetit kështu e ashtu... Unë i thosha gjithnjë që "nuk mundet njeri, nuk mund t`i bënte gjë pa urdhrin tim". Ne e kemi garantuar.



- Kjo ka ndodhur vetëm me rastin e Kadaresë. Ka qenë ky një përjashtim?

Po them për Kadarenë, sepse atë e përmendët. Prandaj ai kishte mendim që ky apo ai njeri e bezdiste... Mirëpo, në qoftë se kanë ardhur ndryshime, kanë ardhur jo pse donte Kadareja.



- Pastaj, ka shkruar Kadare që njëherë ka pasur shpresë tek ju, por pastaj është zhgënjyer, pasi që ju keni folur për mbështetjen në forcat vetjake, vazhdimin e rrugës së Enverit etj.

Mirë, këto janë mendimet e Kadaresë. Unë nuk kam kërkuar, ose nuk kërkoj asnjëherë, që ndokush të thotë atë që them unë. Kadare ka një mendim të vetin. Bukur.



- Ikja e Kadaresë sikur ndikoi në ndryshimet që do të ndodhnin në Shqipëri?

Unë nuk mendoj. Nuk ka pasur asnjë ndikim. Kadareja ka ikur në shtator dhe në ngjarjet e dhjetorit s`ka pasur asnjë ndikim. Unë për veten time nuk e kam përshëndetur dhe nuk e quaj që i ka bërë një nder të madh vetes, por, sidoqoftë, çdokush bën llogaritë e veta.